Doomscrolling म्हणजे काय? – सतत नकारात्मक बातम्या पाहण्यामागील मानसशास्त्र

प्रस्तावना :

आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल हातात घेतला की काही मिनिटांसाठी सोशल मीडिया किंवा बातम्या पाहण्याचा विचार असतो. पण नकळत आपण अर्धा किंवा एक तास सतत स्क्रोल करत राहतो. विशेषतः अपघात, गुन्हे, युद्ध, आर्थिक संकटे किंवा इतर नकारात्मक बातम्या वारंवार पाहत राहण्याची सवय अनेकांमध्ये दिसून येते.

या सवयीला Doomscrolling असे म्हणतात.

Doomscrolling मुळे तणाव, चिंता, मानसिक थकवा आणि नकारात्मक विचार वाढू शकतात. या लेखात आपण Doomscrolling म्हणजे काय, त्यामागील मानसशास्त्र, त्याचे परिणाम आणि ही सवय कशी कमी करावी हे जाणून घेणार आहोत.

Doomscrolling म्हणजे काय?

Doomscrolling म्हणजे मोबाईल, सोशल मीडिया किंवा बातम्यांच्या संकेतस्थळांवर सतत नकारात्मक किंवा चिंताजनक माहिती स्क्रोल करत राहण्याची सवय.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर:

"वाईट किंवा नकारात्मक बातम्या सतत पाहत राहण्याची अनियंत्रित सवय म्हणजे Doomscrolling."

Doomscrolling चे मानसशास्त्र

मानवी मेंदू संभाव्य धोक्यांकडे नैसर्गिकरित्या अधिक लक्ष देतो. यामुळे नकारात्मक माहिती आपले लक्ष पटकन वेधून घेते.

सोशल मीडिया आणि न्यूज प्लॅटफॉर्म सतत नवीन माहिती दाखवत असल्याने आपण "आणखी काय घडले?" हे जाणून घेण्यासाठी वारंवार स्क्रोल करत राहतो.

ही सवय हळूहळू स्वयंचलित बनू शकते आणि वेळेचे भानही राहत नाही.

Doomscrolling ची प्रमुख कारणे

1. काहीही चुकू नये अशी भावना (FOMO)

महत्त्वाची बातमी चुकू नये म्हणून वारंवार फोन तपासणे.

2. सतत उपलब्ध असलेली माहिती

२४ तास उपलब्ध असलेले डिजिटल माध्यम.

3. चिंता आणि अनिश्चितता

अनिश्चित परिस्थितीत लोक अधिक माहिती शोधण्याचा प्रयत्न करतात.

4. सोशल मीडियाचा अति वापर

अल्गोरिदम सतत नवीन आणि आकर्षक सामग्री दाखवत राहतात.

5. कंटाळा

रिकाम्या वेळेत विचार न करता स्क्रोल करत राहणे.

Doomscrolling ची लक्षणे

1. वारंवार न्यूज अॅप किंवा सोशल मीडिया उघडणे

2. नकारात्मक बातम्या सतत वाचत राहणे

3. वेळेचे भान न राहणे

4. स्क्रोल केल्यानंतरही अस्वस्थ वाटणे

5. झोपण्यापूर्वी दीर्घकाळ फोन वापरणे

Doomscrolling चे मानसिक परिणाम

1. तणाव वाढू शकतो

सतत नकारात्मक माहितीमुळे मनावर ताण येऊ शकतो.

2. चिंता वाढू शकते

भविष्याबद्दल अनावश्यक काळजी वाटू शकते.

3. एकाग्रता कमी होऊ शकते

महत्त्वाच्या कामांवर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होऊ शकते.

4. झोपेवर परिणाम होऊ शकतो

रात्री उशिरापर्यंत स्क्रोल केल्याने झोपेची गुणवत्ता कमी होऊ शकते.

5. मानसिक थकवा

सतत माहितीचा मारा झाल्याने मन थकू शकते.

Doomscrolling कमी करण्यासाठी 10 प्रभावी उपाय

1. बातम्या पाहण्यासाठी ठराविक वेळ निश्चित करा

दिवसभर वारंवार अपडेट्स पाहणे टाळा.

2. स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवा

मोबाईल वापरण्यासाठी वेळेची मर्यादा ठेवा.

3. झोपण्यापूर्वी बातम्या पाहणे टाळा

झोपण्याच्या किमान ३०–६० मिनिटे आधी स्क्रीनपासून दूर रहा.

4. विश्वासार्ह स्रोतांमधूनच माहिती घ्या

अफवा किंवा दिशाभूल करणाऱ्या पोस्ट टाळा.

5. अनावश्यक नोटिफिकेशन्स बंद करा

सतत येणाऱ्या सूचनांमुळे व्यत्यय कमी होतो.

6. सोशल मीडियापासून नियमित विश्रांती घ्या

आठवड्यातून एक दिवस किंवा काही तास डिजिटल विश्रांती घ्या.

7. निसर्गात वेळ घालवा

चालणे, व्यायाम किंवा ध्यानधारणा करा.

8. सकारात्मक उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हा

वाचन, संगीत किंवा छंद जोपासा.

9. प्रत्यक्ष संवाद वाढवा

कुटुंब आणि मित्रांसोबत वेळ घालवा.

10. आवश्यक असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या

जर Doomscrolling मुळे दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

Doomscrolling बद्दलचे गैरसमज

गैरसमज 1:

जास्त बातम्या पाहिल्याने आपण नेहमीच अधिक माहितीपूर्ण होतो.

सत्य: आवश्यक माहिती घेणे उपयुक्त असते, पण सतत नकारात्मक माहिती पाहणे मानसिक थकवा वाढवू शकते.

गैरसमज 2:

Doomscrolling ही फक्त तरुणांची समस्या आहे.

सत्य: डिजिटल माध्यमांचा वापर करणाऱ्या कोणत्याही वयोगटातील व्यक्तींमध्ये ही सवय दिसू शकते.

गैरसमज 3:

फोनवर जास्त वेळ घालवणे म्हणजे नेहमीच Doomscrolling.

सत्य: प्रत्येक स्क्रीन वापर Doomscrolling नसतो. विशेषतः नकारात्मक माहिती सतत शोधणे आणि पाहत राहणे ही त्याची मुख्य ओळख आहे.

काही रोचक मानसशास्त्रीय तथ्ये

- मानवी मेंदू नकारात्मक माहितीला अनेकदा अधिक महत्त्व देतो. याला Negative Bias असे म्हटले जाते.

- सतत नकारात्मक माहिती पाहिल्याने मानसिक थकवा आणि चिंता वाढू शकते.

- डिजिटल विश्रांती (Digital Detox) आणि स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.

- सकारात्मक आणि संतुलित माहितीचा वापर मानसिक स्पष्टता वाढवण्यास मदत करू शकतो.

निष्कर्ष

Doomscrolling ही आधुनिक डिजिटल जीवनशैलीत वाढणारी सवय आहे. माहिती मिळवणे आवश्यक असले तरी सतत नकारात्मक बातम्यांमध्ये गुंतून राहणे मानसिक आरोग्यासाठी चांगले नसते.

संतुलित स्क्रीन वापर, ठराविक वेळेत बातम्या पाहणे, डिजिटल विश्रांती आणि सकारात्मक उपक्रम यांमुळे Doomscrolling वर नियंत्रण मिळवता येऊ शकते.

FAQ

1. Doomscrolling म्हणजे काय?

सतत नकारात्मक बातम्या किंवा सोशल मीडियावरील चिंताजनक माहिती स्क्रोल करत राहण्याची सवय.

2. Doomscrolling मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकते का?

होय. काही लोकांमध्ये त्यामुळे तणाव, चिंता आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो.

3. Doomscrolling आणि सामान्य सोशल मीडिया वापर यात काय फरक आहे?

सामान्य वापरात विविध प्रकारची माहिती पाहिली जाते, तर Doomscrolling मध्ये मुख्यतः नकारात्मक माहिती सतत पाहिली जाते.

4. Doomscrolling कमी करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा उपाय कोणता?

बातम्या आणि सोशल मीडिया वापरण्यासाठी निश्चित वेळ ठेवणे आणि अनावश्यक स्क्रोलिंग टाळणे.

---

हेही वाचा:

👉 Digital Detox चे मानसशास्त्र

👉 Phone Addiction चे मानसशास्त्र

👉 Dopamine Detox म्हणजे काय?

👉 Brain Fog चे मानसशास्त्र

👉 Social Media Psychology

👉 Overthinking चे मानसशास्त्र

👉 Stress Management चे मानसशास्त्र

👉 Sleep Psychology: चांगली झोप का महत्त्वाची आहे?

👉 Psychology of Focus and Concentration

👉 Mental Strength चे मानसशास्त्र

👉 Psychology of Self-Talk

👉 Human Memory कशी कार्य करते?